2.1 Opis gospodarki kraju

Liberalizacja gospodarki tureckiej rozpoczęła się na początku lat osiemdziesiątych XX w. Celem stało się wówczas otwarcie Turcji na wymianę międzynarodową, przyciągnięcie inwestycji zagranicznych oraz ograniczenie roli przedsiębiorstw państwowych w całkowitej produkcji. Duży wpływ na przekształcenia gospodarcze, szczególnie w obszarze wymiany zewnętrznej miała preferencyjna polityka handlowa EWG/UE wobec Turcji, polegająca na redukcji ceł oraz wprowadzaniu innych ułatwień we wzajemnych obrotach handlowych.
W efekcie doszło do znacznego wzrostu udziału państw UE w tureckim handlu zagranicznym, kosztem dotychczasowych partnerów jak np. państw islamskich, utrzymującego się na poziomie 54% (eksport) oraz 47% (import). Na przełomie 2000/2001 r. miał miejsce w Turcji kryzys finansowy, z którego negatywnymi skutkami walczono przy finansowej pomocy instytucji międzynarodowych, w tym Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Gospodarka turecka odnotowuje w ostatnich kilku latach stabilny rozwój gospodarczy – wzrost PKB o 7,4% w 2005 r. (5,8% w 2003 r., 8,9% w 2004 r.), który jest napędzany przez wzrastającą konsumpcję indywidualną, stymulowaną z kolei przez obniżające się stopy procentowe i wzrost kredytów konsumpcyjnych oraz przez zwiększający się poziom inwestycji sektora prywatnego. Ponadto zmniejsza się stopa inflacji (29,7% w 2002 r., 9,3% w 2004 r.) oraz deficyt budżetowy (14,1%PKB w 2002 r., 7% PKB w 2004 r.). Przyczyną takich tendencji jest prowadzenie przez rząd ostrożnej i rygorystycznej polityki monetarnej i fiskalnej. Od 2002 r. stopa bezrobocia utrzymuje się na poziomie 10%. Wzrost gospodarczy oraz silna lira turecka wpłynęły na szybszy wzrost importu względem eksportu, co skutkuje powiększającym się deficytem w obrotach handlowych, stanowiącym 8% PKB w 2004 r. Deficyt na rachunku bieżącym wzrósł z 3,3%PKB w 2003 r. do 4% w 2004 r. Napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych utrzymuje się na średnim poziomie i wyniósł 2 197 mln EUR w 2004 r., co stanowi zaledwie 0,8% PKB.
W ostatnim Raporcie Komisji Europejskiej z listopada 2005 r., Turcja została kolejny raz uznana za gospodarkę rynkową, jednak zalecono konieczność kontynuowania polityki stabilizacyjnej oraz wdrażanie reform strukturalnych polegających głownie na przyspieszeniu prywatyzacji i restrukturyzacji przedsiębiorstw oraz ograniczeniu szarej strefy (ok. 50% całej gospodarki). W tym celu niezbędna jest reforma systemu podatkowego, jak również systemu zdrowia i opieki społecznej.

2.2 Charakterystyka głównych sektorów gospodarki.

2.2.1 Przemysł

Produkcja przemysłowa w Turcji stanowi około 18,9% PKB. Zatrudnienie w tym sektorze wynosi 18,3% ogółu ludności czynnej zawodowo. Do najważniejszych sektorów przemysłowych należą: przemysł tekstylny, samochodowy, maszynowy, ceramiczny, meblowy oraz górnictwo. W ostatnich latach wystąpiło przesunięcie produkcji przemysłowej do nowych sektorów takich jak produkcja samochodów (Opel, Ford Otosan, Renault, TOFAS-Fiat, Toyotasa-Toyota), maszyn biurowych, radioodbiorników i telewizorów, maszyn i urządzeń. Istotny wzrost odnotowano w przemyśle wytwórczym – produkcja elektryczności, wody i gazu, oraz wydobywczym. Ze względu na posiadanie własnej bazy surowcowej, jak np. uprawy bawełny, Turcja rozwinęła szeroki asortyment wyrobów tekstylno-odzieżowych. Przemysł ten tworzy ok. 10% PKB i zatrudnia ok. 20% ludności zawodowo czynnej. Turcja posiada bogate złoża surowców mineralnych, do których należą: bor (2/3 światowych zasobów), marmur (40% światowych zasobów), miedź (20% światowych rezerw) oraz pumeks i boryt.
W związku ze zwiększającym się zapotrzebowaniem na energię, planuje się podwojenie produkcji do 2010 r. poprzez budowę nowych elektrowni na bazie węgla brunatnego oraz hydroelektrowni, największych źrodeł energii elektrycznej.

2.2.2 Rolnictwo

Turcja z uwagi na położenie geograficzne i uwarunkowania klimatyczne, posiada korzystne warunki dla rozwoju rolnictwa, czego efektem jest jej samowystarczalność pod względem produkcji rolnej. Sektor ten jest ważnym źródłem miejsc pracy, gdyż zatrudnia 34% ogółu ludności zawodowo czynnej, niemniej jednak jego udział w tworzeniu PKB od lat zmniejsza się i wynosi obecnie ok. 13%. Konieczność podniesienia efektywności wymagać będzie ograniczenia tak wysokiego poziomu zatrudnienia, jak również znacznych inwestycji w infrastrukturę wiejską. Do najważniejszych upraw należą: warzywa – rośliny strączkowe, soczewica, pomidory (drugi co do wielkości producent w świecie pasty pomidorowej), pieprz, czosnek (jeden z największych producentów); owoce – grejpfruty, figi, oliwki, brzoskwinie, wiśnie, truskawki, orzechy (jeden z największych producentów w świecie) oraz orientalne typy tytoniu i bawełna. Własna produkcja rolna dostarcza surowców do wytwarzanie szerokiej gamy produktów spożywczych. Dzięki jednej z największych w świecie produkcji mąki wytwarza się wielu rodzajów makaronów oraz herbatników, przeznaczonych w dużej ilości na eksport. Hodowla zwierząt stanowi około 20% wartości produkcji w rolnictwie, z czego bardzo dobrze jest rozwinięta hodowla drobiu. Turcja jest największym producentem mleka i wyrobów mlecznych w regionie.

2.2.3 Usługi

Usługi posiadają największy bo 68,2 % wkład w PKB i znajduje w nich zatrudnienie 43% ogółu czynnych zawodowo. Do głównych działów należy: budownictwo, turystyka, transport, telekomunikacja i bankowość.
Począwszy od lat siedemdziesiątych obserwuje się rozwój sektora budownictwa. Firmy tureckie prowadzą swoją działalność w kraju, jak również na rynkach zagranicznych. Do głównych usług budowlanych należą: prace ogólnobudowlane, budowa lotnisk, kompleksów przemysłowych – rafinerii, hydroelektrowni, rurociągów, dróg itp. Turystyka należy do wiodących sektorów gospodarki, zapewniając wysokie wpływy do budżetu. W ostatniej dekadzie liczba turystów odwiedzających Turcję podwoiła się.

2.3 Współpraca gospodarcza z innymi krajami

Zagraniczna wymiana handlowa Turcji charakteryzuje się nadwyżką importu nad eksportem i w efekcie powstawaniem deficytu handlowego oraz deficytu na rachunku obrotów bieżących. Przyczyną tej tendencji jest silna lira i duży popyt wewnętrzny. W 2005 r. eksport wzrósł o 15,8% a import o 19% w porównaniu z 2004 r., co spowodowało wzrost deficytu o 24,9%.

Od 1996 r. Turcja posiada unię celną z Unią Europejską, a już od lat siedemdziesiątych była objęta preferencyjną polityką handlową EWG. Wpłynęło to na przesunięcie oko- ło połowy całkowitej wymiany handlowej na rynek państw zachodnich. W efekcie od kilku dekad, ponad połowa tureckiego eksportu jest kierowana do UE (54,6% w 2004r.), a udział importu kształtuje się na poziomie czterdziestu kilku procent (46.7% w 2004 r.), przy czym jego wzrost (o 35% w 2004) jest większy aniżeli eksportu (o 32%).
W ostatnich kilku latach zwiększa się powoli znaczenie rynków Bliskiego Wschodu w tureckiej wymianie handlowej. Pomimo małego udziału eksportu – 10,6% (2003 r.) i 11,5% (2004 r.) jego wzrost wyniósł 60,8% w 2003 r., a 44,9% w 2004 r. Import do państw islamskich stanowiący 5,9% w 2003 r. i 5,3% w 2004 r. ogółu tureckich zagranicznych zakupów wzrósł o 36,1% w 2003 r. i o 26,6% w 2004 r. Podobną tendencję, począwszy od 2000 r. można zaobserwować w obrotach handlowych ze Wspólnotą Niepodległych Państw, której udział w eksporcie utrzymuje się na poziomie 6% od 2000 r., zaś w imporcie 11% (13% w 2004 r.). Wzrost tureckiej sprzedaży do WNP wyniósł 30% w 2003 r. i 33,5% w 2004 r. przy znacznie wyższych zakupach o 40% w 2004 r. i 65,7% w 2004 r. Biorąc pod uwagę poszczególne państwa głównym partnerem handlowymi niezmiennie od wielu lat są Niemcy (12,5% eksportu, 11,7% importu). Wśród pozostałych państw, do których najwięcej Turcja eksportuje są: Wielka Brytania, Włochy, Francja Stany Zjednoczone i Irak. Najwięcej zakupów dokonuje się w: Rosji (surowce energetyczne), Chinach (obuwie, tekstylia), Włoszech, Szwajcarii i Iranie. Strukturę towarową tureckiego eksportu charakteryzuje zmniejszający się w niej udział produktów rolnych – spadek z 25% w 1990 r. do 10,3% w 2004 r. oraz produktów wydobywczych – spadek z 6,8% w 1990 r. do 4,6% w 2004 r. oraz rosnący udział artykułów przemysłowych – wzrost z 67,7% w 1990 r. do 84,7% ogółu w 2004 r. Zagraniczna sprzedaż w tym ostatnim sektorze wzrosła o 34,8% w 2004 r. i dominowały w niej: stal i żelazo, maszyny i urządzenia transportowe, chemikalia, tekstylia oraz odzież. W pierwszych dwóch grupach towarów wzrost ich eksportu był największy i wyniósł w 2004 r. odpowiednio: 78,7% i 47,7%, podczas gdy odzieży tylko o 12,3% (23,15% w 2003 r.). W strukturze towarowej importu w 2005 r. dominowały: tworzywa sztuczne i wyroby z tych tworzyw, maszyny i urządzenia elektryczne, pojazdy nieszynowe, chemikalia organiczne, drewna i wyroby z drewna, produkty chemiczne, papier i tektura. Zmalało tempo wzrostu zakupów pojazdów nieszynowych i części zamiennych do samochodów. W Turcji działało w 2005 r. 11 685 firm z kapitałem zagranicznym, z czego ponad 6 tys. pochodziło z Unii Europejskiej (w większości z Niemiec, Holandii, Wielkiej Brytanii), ponad 2 tys. z Bliskiego Wschodu (m.in. Iran, Irak, Syria, Azerbejdżan,) oraz 683 z Ameryki Północnej. Obszary ich działalności to przede wszystkim: sprzedaż hurtowa i handel detaliczny, przemysł (tekstylia, produkty chemiczne) oraz nieruchomości i wynajem.
Napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) w 2004 r. i 2005 r. był niewielki, a ich wartość podobna i wyniosła około 0,8% PKB.